علمی-پرستاری

موضوع:

بهداشت و سلامتي در سيره پيامبر(ص)

فهرست مطالب

مقدمه:

"النظافه من الایمان"

حفظ سلامتی بدن در برابر بیماریها ،رعایت مقررات و نظام مربوطه به پیشگیری و عدم ورود عوامل بیماری زا به بدن و رعایت تغذیه و پیشگیری مزمن را بهداشت گویند.

بهداشت کلید فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی وپیشرفت بشر است و فوائد حاصل از رعایت آن نصیب همه^ء افراد جامعه اعم از مردوزن،کوچک و بزرگ می شودو ضربه های ناشی از عدم رعایت بهداشت نیز بر تمامی پیکر جامعه وارد می شود،چرا که بیماری یک نفر گاهی به دیگران سرایت می کند و تعادل و آرامش و سلامت آن جامعه را مختل می کند همچنین موجب ضررهای اقتصادی زیاد می گردد علاوه بر آن راکد ماندن یک نیروی فعال اقتصادی در خانه و جامعه اثرات جبران ناپذیری را به دنبال دارد همانگونه که گناه نکردن از توبه کردن آسانتر است پیشگیری نیز به مراتب از درمان آسانتر و کم خرجتر  است . رسول گرامي اسلام(ص) واجد همه صفات پسنديده و فضيلت هاي متعالي است، لذا خداي متعال از ايشان به عنوان اسوه و الگو ياد مي كند و مسلمانان را به پيروي و تبعيت از حضرتش فراخوانده و مي فرمايد: «در شخصيت رسول خدا(ص) الگوي نيكو براي شما وجود دارد.»(1)
همچنين امام علي(ع) در اين باره مي فرمايد: «پس به پيامبر پاكيزه و پاكت اقتدا كن كه راه و رسم او الگويي است براي الگوطلبان و مايه فخر و بزرگي است براي كسي كه خواهان بزرگواري باشد و محبوب ترين بنده نزد خدا كسي است كه از پيامبرش پيروي كند و گام بر جايگاه قدم او نهد.»(2)
بدون ترديد رسول خدا(ص) در ساحت هاي مختلف، سرمشق و مقتدا مي باشد، ولي آن چه اين نوشته متكفل پرداختن به آن مي باشد، بهداشت و سلامت درسيره پيامبر(ص) است.1 - سوره احزاب، آيه.21
2- نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتي(ره)، خطبه160، ص.301

بهداشت فردی

الف)استحمام و آداب آن

شستشوی بدن در اسلام از اهمیت زیادی برخوردار است و توجه به پاره ای مسائل که همراه نظافت و شستشوی بدن است مانند وضو و غسل و موارد آن که از سنتهای موکد اسلام است  می تواند بیانگراین اهمیت باشد و فرد می تواند علاوه بر تمیز کردن بدن خود با نیت تقرب به خدا به پاکیزگی روح خود نیز کمک کند پیامبر اعظم حمام خصوصی داشت و کسی در حمام به اوکمک می کرد همچنین قبل از حمام رفتن چیزی میل می کرد و هنگام بیرون آمدن سر خود را با عمامه می بست و ایمنی از سردرد  را از خواص آن بر می شمرد .4

پیامبر به انس فرمود : شست و شو زیاد کنتا عمرت را زیاد کند و اگر می توانی شب و روز با طهارت باش چنان کن چون چون اگر با طهارت بمیری شهید خواهی مرد.93

ب)بهداشت مو

بهداشت مو شامل شستن آن ، تمیز نگه داشتن ،کوتاه کردن و از بین بردن موهای زائد بدن می باشد رسول خدا(ص) موهای سرش را با سدر می شست و می فرمود کسی که سر خود را باسدر بشوید خداوند وسوسه شیطان را از او دور می کند و چنین کسی مرتکب معصیت نمی شود و هر کس معصیت نکند وارد بهشت می شودو می فرمود زدودن موهای زائد بدن مایه افزایش دید چشم و قوی شدن عضلات و مانع چروک و آلودگی و حشرات در بدن می شود همین طور آن حضرت امور بهداشتی را جزئی از شریعت اسلام می داند مانند ختنه کردن،کوتاه کردن شارب،زدودن موهای بدن(به استثنای سر و صورت )و گرفتن ناخن و نیز می فرمایند : موی بدن چون بلند گردد، آب پشت را قطع می کند و بندهای مفاصل را سست می گرداند و باعث ضعف می شود.4

آثار و فواید شانه زدن :

امام صادق(ع) در تفسیر آیه "خذو زینتکم عند کل مسجد"اعراف/31فرمودند: مراد شانه زدن است چون شانه زدن:1- روزی را زیاد می کند. 2-مو را زیبا می سازد. 3- حاجت را روا می کند بر نیروی مردانگی می افزاید.5- بلغم را از بین می برد. رسول خدا محاسن مبارکش را چهل مرتبه شانه می کردو از سمت بالا هفت مرتبه و می فرمود: شانه زدن هوش را زیاد می کندو بلغم را از بین می برد.89

تراشیدن سبیل و محاسن گذاشتن:

رسول خدا فرمودند:مجوس ریششان را تراشیده و سبیل خود را می گذارندولی ما سبیل خود را می زنیم و محاسنمان را می گذاریم.

آن حضرت به علي (عليه السلام) فرمود: مصرف يك درهم براي رنگ كردن موي سر و صورت، بهتر از مصرف هزار درهم در امور ديگر در راه خدا است، خضاب چهارده فايده دارد:
باد را از گوش برطرف مي كند.
به چشم درخشندگي مي دهد.
بيني را نرم مي نمايد.
دهان را خوشبو مي سازد.
لثه را محكم مي كند.
بيماري و كسالت را رفع مي نمايد.
وسوسه شيطان را كم مي كند.
فرشتگان را شاد مي كند.
مؤمن را شادمان مي سازد.
كافر را خشمگين مي كند.
مايه آراستگي است.
موجب خوش سيمايي است.
دو فرشته نكير و منكر را (در عذاب كردن او) شرمنده مي سازد.
موجب نجات از عذاب قبر مي شود.90

از روش هاي پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) اين كه به فرموده امام باقر (عليه السلام) «آن حضرت به همه بانوان اعم از شوهردار و بي شوهر دستور مي دهد كه موهاي سر خود را خضاب كنند، زنان شوهردار از اين رو كه در نزد شوهرانشان آراسته گردند، و زنان بي شوهر براي اين كه دستشان همچون دست هاي مردان نباشد.»(16) - ص .102 فروع كافي

 http://www.iec-md.org/farhangi/honar_zibaaei_pishvaayaan_mohammadi-eshtehaardi.html

ج)بهداشت دست و صورت

رعایت موارد ذیل برای پاکیزه نگه داشتن دست و صورت مناسب است. شستن دست و صورت، استفاده از حوله شخصی و کوتاه کردن ناخن ها.

گرفتن ناخنها یکی از سنتهای اسلام است که توجه نکردن به آن عواقب دنیوی و اخروی در بر دارد.امام صادق (ع)می فرماید:وحی از رسول خدا قطع شد ،مردم پرسیدند یا رسول ا... چرا وحی از شما قطع شد؟آن حضرت فرمود: چطور قطع نشود در حالیکه شما ناخن های خود را نمی گیرید و بوی بدن را از خود دور نمی کنید.رسول خدا فرمود:هر کس می خواهد از فقر در امان باشد و از درد چشم و پیسی و جنون ننالد ناخنهایش را روز پنج شنبه هنگام عصر بگیرد و از انگشت کوچک دست چپ شروع نماید.حضرت دهان ،دست و صورت خود را می شست و آب را در دهان مضمضه  می کردو هر وقت دست و صورت خود راشستشو می داد با حوله ای مخصوص،صورتش را خشک می کرد و غیر از ایشان کسی به آن حوله دست نمی زد.4

د)بهداشت چشم

چشم نه تنها وسیله بینایی انسان است بلکه وسیله رشد روح و روان نیز می باشد از اینرو به مراقبت ویژه نیاز دارد شستشوی دست و صورت ،استفاده از حوله تمیز و اختصاصی به این امر کمک می کند..رسول خدا در چشم راست و در چشم چپ دو مرتبه سرمه می کشید و افرادی که به بیماری چشم مبتلا بودند و خدمت آن حضرت می آمدند آنها را به مداوا سفارش می کرد و دستورات بهداشتی و طبی به آنها می دادندو معتقد بودند چهار چیز صورت را روشن و نورانی می کند نگاه کردن به صورت زیبا، نگاه به آب جاری ، نگاه به سبزه و چمنزار و سرمه کشیدن در وقت خواب.4

ه)بهداشت دهان و دندان

یکی دیگر از اموری که در بهداشت فردی و رعایت آن ضروری است بهداشت دهان و دندان است که در این زمینه مسواک زدن و خلال کردن نقش مهمی دارد که سخن وسیله معصومین (ع)اهمیت آن را خاطر نشان می سازد .4

1- مسواک کردن

پيامبر اعظم اهميت زيادي به مسواك ميداد.دندان هايش پيوسته براق و سفيد بودو امت خويش را هم به مسواك زدن دستور مي داد.279 رسول خدا  در شبانه روز سه بار مسواک می کرد :قبل از خواب،بعد از بیدار شدن از خواب و پیش از نماز صبح .4

پيامبر وقتي مي خوابيدمسواك را بالاي سر خود مي گذاشت.قبل از خواب مسواك مي زد،وقتي از خواب بيدار مي شد مسواك مي زد. 279 

روزي پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) دندان چند نفر از مسلمانان را ديد كه زرد شده بود، به آن ها فرمود: «مالي اراكم قلحاً مالكم لاتستاكون؟؛ چرا دندان هاي شما را زرد و كثيف مي نگرم؟ چرا مسواك نمي زنيد؟»(13(

http://www.iec-md.org/farhangi/honar_zibaaei_pishvaayaan_mohammadi-eshtehaardi.html

13-فروع كافي، ، ص 496

آن حضرت با چوب اراک(درختی مخصوص)مسواک می کرد و جبرائیل او را به این کار سفارش کرده بود.4

پیامبر(ص)در شیوه مسواک کردن نیز طریقی خاصی داشت که به طورعرضی یعنی از بالا به پائین مسواک می کرد و دیگران را به این روش توصیه می کرد.4

2- خلال کردن

از دیگر نقاطی که در بهداشت دهان ودندان نقش بسزایی دارد خلال کردن است بدین معنا که انسان وقتی غذا می خوردتکه های ریز غذا میان دندانها باقی می ماندکه اگر در آنجا بماندموجب فساد دندانها و بروز بیماری می شود ،در دستورات بهداشتی اسلام به این مهم توجه فراوانی شده است.

امام صادق(ع)می فرماید:^"ان رسول ا... کان یتخلل و هو یطیب الفم^" (رسول خدا خلال  می کردند و این کار دهان را پاکیزه می کند).

پیامبر خدا(ص)خلالی را به جعفر طیار هدیه کرد و فرمود:ای جعفر ! خلال کن که این کار دهان (لثه و دندان ) را اصلاح و روزی را زیاد می کند.4

3)گرداندن آب در دهان

مضمضه (گرداندن آب در دهان و استشاق ( کشیدن آب در بینی ) از چیزهایی است که رسول خدا سنت قرار داده است96

و)استفاده از ظروف پاکیزه و سالم

رسول خدا (ص) به پاکیزگی ظروفی که از آن استفاده می کردند اهمیت می داد ودر هر ظرفی غذا نمی خورد آن حضرت در ظرفهای بلوری که از شام می آوردند غذا می خورد و نیز از ظروف سفالی یا پوستی یا کوزه،آب می نوشید  اگر هیچ ظرف تمیز و پاکیزه ای بدست نمی آورد از کف دست استفاده می کرد و می فرمود:هیچ ظرفی پاکیزه تر از دست نسیت این همه دقت در انتخاب ظرف مناسب ،بیانگر اهمیت بهداشت و پاکیزگی در زندگی رسول خدا و پیشوایان بزرگوار ماست که می بایست از آن درس بیاموزیم و مانند آنها بهداشت را رعایت کنیم.4

ز)بهداشت تغذیه

انسان اگردر امرتغذیه نکات بهداشتی را رعایت نکندچه بسا بیماریها وناراحتیهای ناشی ازآن او راازپادرآوردوزندگی شیرینش راتلخ وناگوارسازد.

1- غذا خوردن هنگام گرسنگی

رسول خدا(ص)فرمود:"نحن قوم لا ناکل حتی نجوع واذا اکلنا لا نشبع" ماکسانی هستیم که تاگرسنه نشویم غذا نمی خوریم وهنگام غذادر حد سیری نمی خوریم.

نقل شده که آن حضرت هیچگاه تا حد سیر شدن غذا نخورد پرخوردن و سیر شدن را سبب بیماری می دانست و می فرمود:معده ،خانه امراض است و پرهیزسرآمد دارو هاست .بیماریها و ناراحتیها ی جسمی غالبا^"بر اثرسوءتغذیه یاپرخوری است و اجتناب از پرخوری و رعایت بهداشت در امر تغذیه برای سالم زیستن ،امری ضروری است.

2- پرهیز از غذای داغ

غذایی نزد رسول خدا آوردند فرمود:بگذارید خنک شود تا بتوان آن را خوردخداوند آتش را خوراک ما قرار نداده و برکت در غذای سرد است.

 3- استفاده از انواع غذاهای مورد نیاز

از نعمتهای الهی غذاهای پاکیزه و مطبوع است که اگر به طور صحیح و مطلوب تهیه شود در بهداشت تن و روان تاثیر فراوان دارد .پیامبر از انواع غذاهای حلال میل می کرد.امام صاق (ع)می فرمود مردی از اصحاب برای رسول خدا فالوده تهیه کرد و خدمت آن حضرت آورد.حضرت آن را خورد و پرسید :از چه درست کرده ای آن مردگفت:از آرد گندم ،روغن و عسل.حضرت فرمود :این غذای خوبی است رسول خداگوشت بریان شده را با نان می خورد  می فرمود گوشت بهترین غذاها در دنیا و آخرت است و نیز آن حضرت از گوشت مرغ و پرندگان شکار شده استفاده می کردحضرت رسول (ص) چون ماهی تناول می کردندمی فرمودند خداوندابرکت ده برای مادر این ماهی و به عوض این بهتراز این به ما عطا کن.نقل است که فرمودند:بر شما باد خوردن ماهی که اگر بی نان بخوریدکافیست و اگر با نان بخورید گوارا است ماهی تازه پیه جسم را می گدازد4

حجامت:

در حدیث صحیح وارد است که شخصی به خدمت آمدو گفت :که هر گاه حجامت می کنم صفرا به هیجان می آید و اگر نمی کنم خون آزار می کن حضرت در جواب فرمودند:که حجامت بکن و بعد از آن ماهی تازه که با آب نمک کباب کرده باشند بخورپس آن مرد چنین کرد و همیشه در عافیت بود.4

حفظ آراستگی در بهداشت اجتماعی

آراستگي ظاهر يعني رسيدگي به وضع ظاهري از نظر پاكيزگي، نظم و ترتيب و... در پوشاك و... . البته اين آراستگي ظاهري به معناي تجمل پرستي و پوشيدن لباسهاي فاخر، پيروي از مد و... نيست بلكه منظور استفاده مناسب از امكانات موجود و پوشيدن لباسهايي كه در عين حالي كه ساده  هستند مرتب و تميزند.حفظ بهداشت اجتماعی و رعایت آراستگی ظاهری نیز در نظر پيامبر (ص)از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و ایشان در تمام عمرشان به آن پایبند بودند که در زیر نکات مهمی از آن را می آوریم :

الف)بوی خوش

نقل شده که هزینه عطررسول اکرم (ص)بیش از خوراک او بود آن حضرت خود را بامشک خوشبو می کرد چندان که مشک بر فرق سرش برق می زد.آن حضرت آن قدر خوشبو بود که هر جا عبور می کرد تا سه روز بوی خوشش از آنجا به مشام می رسید.4

نيز فرمود: «دوستم جبرئيل به من گفت: يك روز در ميان، خود را با عطر خوشبو كن، و در روز جمعه حتماً از عطر بهره بگير، و آن را ترك نكن.»(9)

- فروع كافي، ج 6، ص .439
9- همان، ص .511:

ماهنامه پاسدار اسلام ش 271 - روزنامه کیهان پنج ‌شنبه 21 آبان 1383

http://www.iec-md.org/farhangi/honar_zibaaei_pishvaayaan_mohammadi-eshtehaardi.html

ب)مرتب کردن سروصورت

بهداشت مو شامل کوتاه کردن سر، محاسن ، شانه کردن آن ، زدودن موهای زائد بدن و شستشو وخضاب کردن آن است.رسول گرامی اسلام با مدری(نوعی شانه)موهایش راشانه می کرد و هنگام شانه زدن می فرمود:شانه زدن "وبا" را از بین می برد.

آن حضرت به دیگران نیز سفارش می کرد که موهایشان را مرتب کنند چنانچه نقل شده:روزی به مردی که موی بلند و پریشان داشت فرمود:موی سرت را کوتاه کن تا بر زیبایی تو بیفزاید.همین طور رنگ کردن مو به حنا و برگ نیل در نزد معصومین (ع)معمول و رایج بوده است.رسول خدا(ص)فرمود:حنا ببندید که چشم را روشنی می دهد،موی سر را می رویاند و بوی بدن را خوش می سازد و همسر را آرامش می بخشد. امام صادق (ع)فرمود:پیامبر خدا به علی (ع)فرمود:یا علی !یک درهم برای خضاب خرج کردن بهتر از هزاردرهم برای خدا و در غیر خضاب صرف کردن است.4

ج)نگاه در آیینه و مرتب کردن ظاهر

نگاه کردن در آیینه و مرتب کردن وضعیت ظاهری بدن و لباس نیز از کارهای معمولی و روز مره پيامبر (ص)بود .حضرت علی (ع)فرمود: رسول خدا هروقت در آیینه می نگریست می فرمود:سپاس خدای را که خلقت مرا کامل و صورت مرا زیبا گردانیدودرمقابل عیوب دیگران مرا زینت بخشید .4

امام صادق (ع)فرمود:پیامبر در آیینه نگاه میکرد و موهای سرش را منظم می نمود و شانه می زد و گاهی در آب نگاه می کرد و موهایش را مرتب می کر د و این کار را برای بیرون رفتن از منزل انجام می داد. عایشه دید برای پیامبر در ظرف آبی که در منزل بود نگاه می کند و موی خود را منظم می سازد تا از منزل خارج شود، به آن حضرت گفت:پدرو مادرم به فدایت!در آب نگاه می کنی و زلفت را منظم می سازی در حالی که بهترین خلق خدایی.حضرت فرمود :خداوند دوست دارد که بنده اش چون به سوی برادرانش می رودخودرا برای آنها منظم کند و بیاراید و زیبا سازد87.

 آن حضرت روغن زدن را دوست می داشت و از ژولیدگی و نامنظم بودن اکراه داشت.4

طرز لباس پوشيدن:

نظافت و آراستگي در نزد رسول خدا(ص) از اهميت به سزايي برخوردار بود، ايشان اغلب لباس سفيد و هميشه پاكيزه مي پوشيد و مسلمانان را به پوشيدن آن سفارش مي كرد. ژوليدگي را ناخوش مي داشت و بر نماياندن نعمت هاي الهي تأكيد مي ورزيد. چنان كه «روزي مسلماني با لباس نامرتب و ژوليده به محضر پيامبر اكرم(ص) آمد، پيامبر(ص) به او فرمود: آيا ثروت نداري؟ او گفت: آري، خداوند همه گونه ثروت را به من داده است. پيامبر(ص) فرمود: اگر داراي ثروت هستي، پس بايد اثر آن در تو ديده شود.» (يعني لباس تميز، زيبا و خوبي داشته باشي، نه لباس كثيف و مندرس).(3) رسول خدا(ص) موهايش را روغن مالي مي كرد و تا نرمه گوش بلند مي نمود، چشمان سياه و درشتش را سرمه مي زد و هميشه عطرآگين بود، به گونه اي كه امام صادق(ع) مي فرمايد: «پيامبر اكرم مقداري كه براي تهيه بوي خوش و عطر خرج مي كردند، بيش از آن بود كه براي تهيه نان خرج مي كردند.(4) 3

-     آموزه هاي اخلاقي- رفتاري امامان شيعه، محمدتقي عبدوس و محمد محمدي اشتهاردي، ص224-.223
4- آداب اسلامي، ج2، ص.178

و نيز پيرامون چگونگي  لباس پوشيدن مي‌فرمايند: «لباس پاك و پاكيزه بپوشيد و رفتار و اخلاق خود را نيكو سازيد تا همانند خال سياهي بر چهره ، عزيز و محبوب مردم باشيد».^[24]

سنن النبي(صلي الله عليه و آله): [24] - همان منبع: ج 2، ص 77.

http://www.sibtayn.com/farsi/maghalat/p2-nazm.htm

رسول اكرم(ص) نيز فرموده است: «ان الله يبغض الوسخ والشعث».(3)
پروردگار، چركي و ژوليدگي را دشمن مي دارد.
.3 نهج الفصاحه، حديث شماره .74

از سخنان رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) است: «بئس العبد القاذوره ؛ بنده كثيف، بنده بد و زشتي است.»(8)

فروع كافي، ج 6، ص .439

ماهنامه پاسدار اسلام ش 271 - روزنامه کیهان پنج ‌شنبه 21 آبان 1383

http://www.iec-md.org/farhangi/honar_zibaaei_pishvaayaan_mohammadi-eshtehaardi.html

يك روز پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) دو عدد لباس نزد همسرش عايشه آورد و فرمود: «اين دو جامه را بشوي، آيا نمي داني كه لباس تسبيح خدا مي گويد، و هرگاه چركين شد تسبيح آن قطع مي گردد.»(14)

- ميزان الحكمه، ج 10، ص .94

http://www.iec-md.org/farhangi/honar_zibaaei_pishvaayaan_mohammadi-eshtehaardi.html

قرآن در مورد ديگر مي فرمايد: «و لباست را پاكيزه كن.»(مدثر/4) تفسير اين آيه روايت شده: در عصر جاهليت بين مردم معمول بود كه دامن لباس هايشان را بسيار بلند مي كردند، به طوري كه بر روي زمين كشيده مي شد و آلوده مي شد آيه فوق كه در حقيقت خطاب به مردم است در اين راستا نازل شد، و تبيين كرد كه بلندي دامن لباس نشانه شخصيت نيست، بلكه موجب ناپاكي و نازيبايي مي شود، بلكه پاكيزگي و زيبايي لباس نشانه تربيت و فرهنگ بالنده انسان از نظر اسلام است.

نيز قرآن در ضمن شمردن هدف هاي پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) مي فرمايد: «او پاكيزه ها را براي مردم حلال مي شمرد، و ناپاكي ها را براي مردم حرام مي نمايد.» (اعراف/17) بنابراين پاكي و آراستگي، و استفاده بهينه از زيبايي ها از برنامه هاي اصلي پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) در زندگي شخصي خود، و در آموزه هاي مكتبي اش بود، و آنان به هر اندازه از آراستگي و زيبايي دوري كنند، به همان اندازه از مكتب انسان ساز اسلام و قرآن دوري كرده اند.

http://www.iec-md.org/farhangi/honar_zibaaei_pishvaayaan_mohammadi-eshtehaardi.html

-